Erasmusveld, duurzaam en open source

Hoe nieuw is de nieuwe realiteit in de gebiedsontwikkeling? APPM Management Consultants ziet vooral een complexer wordend werkveld, waarin rollen en verantwoordelijkheden verschuiven. Enerzijds zijn gebiedsontwikkelingen die al met moeite of alleen met extra inspanning tot stand kwamen, onhaalbaar geworden. Anderzijds komt er een stroom van veelbelovende initiatieven op gang, waarvan de werkelijke kracht in de praktijk nog aangetoond moet worden. De toonaangevende duurzame ontwikkeling van Erasmusveld in Den Haag biedt als case inzicht in die verschuiving. APPM’er Hotze Hofstra heeft voor de gemeente Den Haag drie jaar lang hiervoor het procesmanagement gevoerd. In de presentatie wordt ingegaan op de plannen en ambities voor de duurzame wijk in Den Haag Zuidwest, maar vooral ook op de aanpak: open source-gebiedsontwikkeling. Hoe draagt deze benadering bij aan de totstandkoming en realisatie van de plannen? En wat kunnen we daarvan leren voor andere plannen en opgaven?

Erasmusveld, planopzet en ambities

Erasmusveld ligt in het zuidwesten van Den Haag, precies tussen de krachtwijk Den Haag Zuidwest en VINEX-wijk Wateringseveld. Doel is om beide stadsdelen betekenisvol te verbinden door het tussenliggende groene Erasmusveld te ontsluiten en nieuwe functies te geven. In aanvulling op de bestaande ecologische verbinding, sportvelden en volkstuinen, moet Erasmusveld plek bieden aan bijna 800 duurzame woningen in het groen, een multifunctioneel sportcluster en een toegankelijke groene en ecologische zone waarin volkstuinen en andere recreatieve functies zijn opgenomen.

Erasmusveld moet een internationaal toonaangevende duurzame wijk worden die voorziet in de eigen behoefte, water zuivert en waar bewoners en gebruikers elkaar ontmoeten en samenwerken. De bijzondere mix van functies, het onderliggende polderlandschap en groenblauwe structuur en de goede bereikbaarheid midden in de stad bieden de kans om tot innovatieve combinaties van functies en verrassende samenwerkingen te komen.

Aanpak: open source!
Deze bijzondere wijk komt tot stand door een zgn. open source-benadering. Juist door de betrokkenheid en eigen inzet van partijen in het gebied en toekomstige bewoners en gebruikers ontstaat de mogelijkheid tot een gezamenlijke ontwikkeling te komen. Ideeën en initiatieven van ondernemers, verenigingen en particulieren zijn leidend voor de uiteindelijke invulling van het gebied. De gemeente heeft de grote betrokkenheid bij de plannenmakerij omgezet in een benadering die het initiatief juist bij de partijen in het gebied legt.
Het masterplan Erasmusveld-Leywegzone dat ten grondslag ligt aan Erasmusveld vormde de basis voor de samenwerking met partijen in het gebied. Op basis daarvan zijn gezamenlijke ambities geformuleerd en is het ruimtelijk kader opengewerkt tot een inspirerend raamwerk waarbinnen heel veel mogelijk is. Niet dichtgetimmerd, maar open source. In de verdere ontwikkeling wordt ruim baan gegeven aan (collectief) particulier opdrachtgeverschap, worden deelgebieden en overgangen organisch uitgewerkt en worden consortia van marktpartijen uitgenodigd om oplossingen uit te werken voor de energie-, water- en afvalopgave.

De periode van ontwikkeling krijgt een grotere betekenis voor het gebied en de gebruikers: de zgn. ‘tussentijd’. De continue ontwikkeling leidt tot meer tijdelijk gebruik en grotere onzekerheid over het eindbeeld. Er worden hogere eisen gesteld aan ontwikkel- en realisatiefase, door ook in die fase verblijfskwaliteit en reuring te bieden en een beter gebruik van bestaande kwaliteiten. Meer nog dan voorheen is een gebied nooit klaar. En dan is het ook niet erg als een ontwikkeling stokt, ‘de bouw stilligt’. Het gebied kent een autonome kwaliteit immers, met een natuurlijk en flexibel ontwikkeltempo.

Samen door de crisis: stellingname
Open source-gebiedsontwikkeling is een interpretatie van de verschuivende rollen en verantwoordelijkheden. Een veelbelovend initiatief, net als heel veel andere benaderingen en interpraties die de laatste tijd het profes-sionele debat domineren: inversie, organische stedenbouw, slow urbanism, de Spontane Stad (van Urhahn), tussentijd, overheidsparticipatie, coöperatie om er een paar te noemen. Wat levert het ons op?

Al deze benaderingen wijzen in een richting waarin de mondige samenleving meer het heft in handen neemt en waarin traditionele rollen bij gebiedsontwikkeling ter discussie worden gesteld, zoals die van de gemeente en de ontwikkelaar. Hoewel veelbelovend, is er nog niet direct sprake van een volwaardig alternatief. Deze benaderingen vragen een uitwerking en een ruimere toepassing (ervaring opdoen) om tot nieuwe inzichten en werkwijzen te komen die een ‘nieuwe realiteit’ rechtvaardigen. In onze projecten wordt steeds duidelijker wat sleutelfactoren voor het proces zijn:

1. Middenin de samenleving
Initiatieven komen steeds vaker van ondernemers, verenigingen, particulieren, etc. De eindgebruiker bepaalt meer en meer de kwaliteit van het product dat hij wenst. Het debat over ons vak is onderwerp van brede maatschappelijke discussies. De betrokkenheid van uiteenlopende partijen is de participatie voorbij; er is sprake van procesinversie

2. Mét de overheid
Het lijkt wel eens of bij projecten waar procesinversie een grote rol speelt, de initiatiefnemers zich af willen zetten tegen de overheid. Of andersom: dat de overheid onder de noemer van ‘faciliteren’ achterover leunt en verwacht dat ‘de markt’ het wel oppakt. Niets is minder waar. Faciliteren is een werkwoord: het vraagt een actieve en alerte houding van overheden die hun (beperkt beschikbare?) middelen gericht inzetten. Denk daarbij juist aan (minder) regelgeving, richtinggevende, eenduidige kaders, of bescheiden financiële ondersteuning in de vorm van fondsvorming en garantstelling. Bovendien is de overheid vaak ook grondeigenaar in een gebied. Samenwerking leidt tot stroomlijning van het proces en meer zekerheid voor betrokkenen.

3. Ambitiegedreven
Ambities zouden overbodige franje zijn in tijden van bezuinigingen. Sober en doelmatig is het devies. In onze ogen is het tegendeel waar, maar wel vanuit een andere rolverdeling. Het hebben van ambitie is niet het monopolie van de overheid, maar voor uiteenlopende partijen de basis om betrokken te raken bij een initiatief. Sleutelbegrip is economische ontwikkeling, of beter, waardecreatie door een specifieke kwaliteit tot stand te brengen – unique selling points. Denk aan duurzame oplossingen, hergebruik, goede openbare ruimte, flexibiliteit, functiecombinatie, etc.

Dit zijn dus sleutelfactoren voor het proces. Vanuit de inhoud vullen we dat aan met  – procesgerichte – ontwerpvaardigheden, vernieuwende stedenbouwkundige- en gebouwconcepten en duurzame energie- en afvalconcepten.

Samenvatting
De crisis in de bouw en de daaruit voorvloeiende bouwstop bij de gemeente Den Haag leken even roet in het eten te gooien voor de mooie plannen van Erasmusveld. Maar al snel bleek dat de open source-benadering, en de

afbeelding11-1024x721ontwikkelkracht die dat genereerde in het gebied, leidden tot een aangepaste ontwikkelstrategie die naadloos aansloot op de veranderde houding van zowel de gemeente als de andere partijen. De open source-strategie blijkt een krachtig onderdeel te zijn van het ‘door de crisis heen ontwikkelen’. Voor Erasmusveld een logische keuze gezien de hoge ambities van partijen, de voorgeschiedenis en de mogelijkheden die het gebied biedt. De komende jaren groeit een voormalige stadsrandzone in het zuidwesten van Den Haag uit tot een bijzondere en duurzame wijk die twee stadsdelen met elkaar verbindt.

Nog geen reacties.

Laat een reactie achter